03:00 PM 14/11/2011  |   Lượt xem: 321  | 

Khối tài liệu Giáo sư Phan Đại Doãn tương đối phong phú, đa dạng, là nguồn tài liệu tham khảo quý báu trong hoạt động khoa học xã hội và nhân văn.

Giáo sư Phan Đại Doãn - nhà giáo, nhà khoa học có nhiều đóng góp to lớn đối với nền giáo dục Việt Nam đặc biệt là những đóng góp cho ngành sử học. Với công trình Làng xã Việt Nam: Một số vấn đề kinh tế - văn hoá - xã hội, Giáo sư đã được nhận Giải thưởng Nhà nước về Khoa học và Công nghệ. Nhân kỷ niệm 75 năm ngày sinh của Giáo sư (18.11.1936 - 18.11.2011) và chào mừng ngày Hiến chương các nhà giáo, chúng tôi xin giới thiệu đôi nét về Giáo sư và khối tài liệu của ông hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III.

Giáo sư Phan Đại Doãn sinh năm 1936 tại xã Diễn Quảng, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An - một vùng quê mà theo Giáo sư, cách ngày nay ba bốn chục năm, “…Dầu cho các sách báo ca ngợi rằng đây là nơi giàu đẹp, đất đai phì nhiêu, nhưng đối với tôi, cái nghèo và cái khổ đã để lại nhiều ấn tượng sâu sắc, chẳng thể phai mờ. Vào mùa hè, bãi cát đầu làng ran rát bỏng đôi bàn chân không giày dép. Dây khoai gầy và héo, ủ rũ trên vồng đất bạc màu trơ cát sỏi. Người nông dân đầu tắt mặt tối, đen, khô, sắt lại đến giới hạn tận cùng. Trẻ mục đồng đói bụng cồn cào, moi khoai sống mà không cần phải rửa, phải cạo, cứ xoa xoa phủi phủi rồi “ngạp” ngốn ngấu. Tôi thật sự thông cảm, pha chút tủi buồn. Nhưng đồng thời quê tôi và hầu hết làng quê khác lại rất kiên cường mạnh mẽ, rất cộng đồng mà cởi mở, vững chắc mà nhân hậu, sẵn sàng hy sinh vì nghĩa xả cứu dân cứu nước…” .

Có lẽ, chính từ làng quê gắn bó máu thịt ấy đã để lại những ấn tượng sâu sắc, khó quên trong cuộc đời của Giáo sư, tác động, thôi thúc Giáo sư nghiên cứu, tìm hiểu về các vấn đề của lịch sử của dân tộc đặc biệt là lịch sử của làng quê Việt Nam.

Giáo sư Phan Đại Doãn công tác tại trường Đại học Tổng hợp - Hà Nội từ năm 1959. Ông đã có rất nhiều đóng góp quan trọng trong nghiên cứu các lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đặc biệt là nghiên cứu lịch sử, không ít người biết đến tên tuổi của Giáo sư không chỉ bởi Giáo sư là người thầy - nhà giáo mà còn bởi những cống hiến, đóng góp khoa học khoa học của Giáo sư.

Năm 2007, nhằm lưu giữ, bảo quản và giúp các học giả tiếp cận một cách đầy đủ, có hệ thống về quá trình nghiên cứu khoa học cũng như những công trình khoa học của Giáo sư Phan Đại Doãn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã tổ chức sưu tầm và được Giáo sư  trao tặng, gửi các công trình nghiên cứu của Giáo sư bảo quản tại Trung tâm. Những năm tiếp theo, tài liệu của Giáo sư tiếp tục được bổ sung vào kho lưu trữ của Trung tâm.

Cũng như tài liệu của những cá nhân văn nghệ sĩ, các nhà nghiên cứu, nhà khoa học khác đang được lưu trữ bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, tài liệu phông GS Phan Đại Doãn ngay từ khi được thu về, bằng nghiệp vụ của mình, cán bộ lưu trữ của Trung tâm Lưu trữ đã tiến hành sắp xếp, chỉnh lý khoa học, bảo quản và phục vụ nhu cầu khai thác của độc giả trong và ngoài nước. Đến nay, phông tài liệu Gs Phan Đại Doãn có 63 hồ sơ lưu trữ được bảo quản, lưu trữ cấp Nhà nước tại Trung tâm, thời gian tài liệu toàn phông bắt đầu từ năm 1963, là các bài viết, bản thảo viết tay, đánh máy các công trình nghiên cứu, các sách đã được xuất bản.

1. Về tài liệu nghiên cứu lịch sử, như lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm thời kỳ cổ trung đại, các vấn đề về làng xã, nông thôn Việt Nam, về văn hóa, tư tưởng, tôn giáo... Đây là loại tài liệu có số lượng hồ sơ nhiều nhất trong toàn bộ phông tài liệu cá nhân của Giáo sư Phan Đại Doãn.

Trước hết, tài liệu tiêu biểu cho mảng đề tài kháng chiến chống giặc ngoại xâm mà Giáo sư Phan Đại Doãn nghiên cứu, sưu tầm đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III như cuốn sách “Đại thắng Bạch Đằng năm 1288”, hay “Khởi nghĩa diệt Nguyễn và chống Xiêm”...Đặc biệt, là những “ghi chép về lịch sử của người Trung Quốc”, Giáo sư dùng để soạn các cuốn sách về Khởi nghĩa Lam Sơn, tái hiện lại tình hình đất nước ta những năm đầu thế kỷ XV, nạn xâm lược và đô hộ của phong kiến nhà Minh, phong trào đấu tranh giành độc lập dân tộc trước khởi nghĩa Lam Sơn, quá trình chuẩn bị khởi nghĩa, diễn biến của khởi nghĩa qua các giai đoạn. Tính chất, ý nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn cũng được nêu bật, là cuộc chiến tranh giải phóng dân tộc có tính chất nhân dân rộng rãi, nguyên nhân thắng lợi của cuộc khởi nghĩa và truyền thống anh hùng của dân tộc ta. Đây thực sự là những tài liệu tham khảo giá trị, đầy đủ, chi tiết về lịch sử của dân tộc ta trong 10 năm đầu thể kỷ XV và về cuộc kháng chiến chống giặc Minh dưới sự lãnh đạo của người anh hùng áo vải Lê Lợi.

Tiếp đến là những hồ sơ, tài liệu liên quan đến quá trình di dân, chuyển cư, vấn đề khai hoang ven biển…tiêu biểu như bản gốc cuốn “Vài nét về tình hình chuyển cư trong lịch sử Việt Nam” của GS. Phan Đại Doãn cùng các tác giả khác. Sách đã đề cập đến quá trình chuyển cư trong lịch sử dân tộc Việt Nam từ thời nguyên thủy đến thời cận đại, với các hình thức chuyển cư phong phú, nguyên nhân chuyển cư phức tạp, quá trình chuyển cư từ vùng núi xuống vùng đồng bằng, từ vùng đồng bằng đông dân lên vùng núi thưa dân hoặc ra khai phá vùng đồng bằng ven biển, các cuộc di dân từ miền Bắc vào khai phá các tỉnh miền Trung và miền Nam thời phong kiến…Đấy là những cuộc chuyển cư nhằm sắp xếp, phân bố lại dân cư trong cả nước. Thiết nghĩ, cuốn sách là một trong những nguồn tài liệu tham khảo quan trọng, có ý nghĩa nhiều mặt, đặc biệt trong việc hoạch định chính sách phát triển cho một vùng, một địa phương thì việc nghiên cứu, tìm hiểu về nguồn gốc cư dân để có chính sách hợp lý, đúng đắn là điều hết sức quan trọng…

Chiếm một lượng lớn hồ sơ lưu trữ trong tài liệu nghiên cứu khoa học của phông tài liệu cá nhân Giáo sư Phan Đại Doãn là những tài liệu, bài viết, khóa luận, sách…về mảng đề tài làng xã và nông thôn Việt Nam. Từ những vấn đề về lý luận đến các vấn đề cụ thể, Giáo sư tìm hiểu về cơ cấu tổ chức, thiết chế nông thôn, kết cấu kinh tế xã hội, văn hóa của làng xã, nghiên cứu các vấn đề về vấn đề quản lý xã hội nông thôn nước ta và giải pháp, như sách: “Làng Việt Nam – một số vấn đề kinh tế – xã hội”, “Kinh nghiệm tổ chức quản lý nông thôn Việt Nam trong lịch sử” của GS. Phan Đại Doãn và PTS. Nguyễn Quang Ngọc năm 1994, “Quản lý xã hội nông thôn nước ta hiện nay – một số vấn đề và giải pháp” năm 1996 của GS. Phan Đại Doãn, “Mấy vấn đề về văn hóa làng xã Việt Nam trong lịch sử” năm 2004 của GS. Phan Đại Doãn, “Tìm hiểu chức năng và đặc điểm của gia đình người Việt dưới giác độ xã hội học lịch sử”…

Đây thực sự là nguồn tà liệu, tư liệu có ý nghĩa, giá trị to lớn không chỉ đối với giáo dục lịch sử mà còn có giá trị đối với sự phát triển của đất nước. Ngày nay, đất nước đang bước vào thời kỳ hội nhập, phát triển, sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông thôn nước ta thực sự cần đến những nghiên cứu thực tế, những nguồn tài liệu, tư liệu là kết quả của những công trình nghiên cứu thực sự để từ đó hoạch định chính sách phát triển một cách đúng đắn.

Ngoài ra, một số tài liệu như bản thảo giáo trình “Vấn đề nông dân, kinh tế, chính trị thời Lý Trần”, Bản thảo “Ruộng đất chùa thời Lý Trần” của GS. Phan Đại Doãn, Sổ nhật ký công tác nghiên cứu của GS. Phan Đại Doãn…cũng chiếm một tỷ lệ lớn hồ sơ lưu trữ của phông.

2. Tài liệu về quá trình đào tạo, bồi dưỡng, giúp đỡ, hướng dẫn các thế hệ học sinh, sinh viên hoàn thành chương trình đào tạo của mình như Luận án “Tìm hiểu làng thành thị cổ truyền ở Bình Lục - Hà Nam Ninh” năm 1987; Khóa luận “Một số nhận thức về tín ngưỡng truyền thống của người Việt qua Đại Nam Nhất Thống Chí” năm 1995…

3. Tài liệu về gia đình, dòng họ như Gia phả họ Phó xã Đa Ngưu, huyện Văn Giang, tỉnh Bắc Ninh, Gia phả họ Phan, Tài liệu do GS. Phan Đại Doãn sưu tầm như “Phả họ Nguyễn Trực - Bối Phê, Thanh Oai, Hà Tây” hay chúc thư họ Đinh ở Võ Miếu - Thanh Sơn - Vĩnh Phú của Trịnh Khắc Mạnh…Những tài liệu này thực sự có ý nghĩa cho những ai quan tâm, nghiên cứu viết lịch sử của một dòng họ hay tìm hiểu về gia đình dòng họ người Việt.

Thiết nghĩ, khối tài liệu cá nhân Giáo sư Phan Đại Doãn được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III tương đối phong phú, đa dạng, là nguồn tài liệu tham khảo quý báu trong hoạt động khoa học xã hội và nhân văn. Tuy chưa phải là toàn bộ những công trình nghiên cứu trong suốt cuộc đời hoạt động khoa học của Giáo sư, song nó lại có ý nghĩa giá trị to lớn, độc giả có thêm cơ hội để tiếp cận những ý tưởng khoa học của Giáo sư, và có thể những ý tưởng ấy sẽ là niềm hứng khởi cho những công trình nghiên cứu tiếp theo, góp phần xây dựng quê hương, đất nước ngày càng giàu đẹp./.

 Lê Thị Lý
Trung tâm Lưu trữ quốc gia III