11:58 AM 20/11/2020  |   Lượt xem: 155  | 

Kỳ II. Quân Pháp tấn công căn cứ Ba Đình lần hai

    Tuy thất bại ở đợt tấn công lần thứ nhất ngày 18/12/1886, nhưng quân Pháp vẫn hạ quyết tâm tiêu diệt hoàn toàn căn cứ Ba Đình, hòng từng bước dập tắt phong trào Cần Vương ở Bắc-Trung Kỳ (1).

    Sáng ngày 20/12, từ Thanh Hóa, Metzinger gửi điện khẩn đến tướng Sư đoàn trưởng sư đoàn chiếm đóng Bắc-Trung Kỳ báo cáo tình hình và đề xuất một số biện pháp công hãm cần thiết để tránh tổn thất về quân như trong lần 1 cũng như những chuẩn bị cho lần tấn công tiếp theo. Metzinger đề nghị được chi viện thêm 1 Đại đội lính khố đỏ Bắc Kỳ và một đại đội lính Âu. Trong khi đó, quân do Dodds chỉ huy tiếp tục ở lại Kẻ Sua, mỗi lính Pháp đóng ở Điền Hộ được cấp 100 viên đạn do vừa được tiếp tế. 13h30 chiều, Đại úy Amar chỉ huy một phân đội đi trinh sát căn cứ Mỹ Khê, toán lính này vượt kênh Kẻ Sua, làng Tuân Đạo, vượt tả ngạn đê dẫn đến Thượng Thọ, tiếp đó đi dọc theo con đê áp sát rìa các làng và cuối cùng dừng ở vị trí cách Thượng Thọ chừng 800 m. Con đê nối hai điểm tận cùng của hai căn cứ Thượng Thọ và Mỹ Khê bị nghĩa quân phá ở đoạn giữa khá lớn nên quân Pháp vượt qua khu rìa làng để tiếp cận các khu căn cứ. Đại úy Amar báo cáo, rìa các làng được bảo vệ rất vững chắc dưới sự canh gác cẩn mật của nghĩa quân, bao quanh căn cứ là đường hào rộng cắm chông tre tua tủa dày đặc. Trong báo cáo trinh sát về khả năng sức mạnh của căn cứ Ba Đình, Amar nhấn mạnh đến việc tấn công căn cứ này cần có sự phối hợp của các hướng quân dưới sự yểm trợ của pháo binh.

Tài liệu lưu trữ của đại tá Brissaud, hồ sơ 10 H15, Lưu trữ quốc phòng Pháp.

    Quân Pháp chuẩn bị cho tấn công lần 2 ngày 6/1/1886 do Trung tá Dodds chỉ huy

    Ngày 21/12/1886, lo ngại vùng quân sự số 6 bị đe dọa bởi cuộc khởi nghĩa, Trung tá Dodds quyết định di chuyển quân về Điền Hộ qua Trị Nội và Yap Luc. Ngày 22/12/1886, Trung tá Metzinger xuất phát rời thành Thanh Hóa hướng về Ba Đình, trong khi một số lớn lính do Trung tá Dodds chỉ huy được lệnh tiếp tục ở lại Điền Hộ và số còn lại hành quân về Ninh Bình. Ngày 23/12/1886, Pháp tập trung lại quân số cùng vũ khí đạn dược chuẩn bị tấn công trở lại Ba Đình. Tại Ninh Bình, Dodds gửi điện khẩn cho tướng Sư đoàn trưởng sư đoàn chiếm đóng Bắc-Trung Kỳ yêu cầu được chi viện thêm 1 phân đội pháo, 3 đại đội lính khố đỏ Bắc Kỳ, 1 chi đội lính Âu và được chấp thuận và số quân chi viện được gửi từ Hà Nội đến Ninh Bình từ ngày 23/12 đàn áp nghĩa quân Ba Đình. Tổng trú sứ Trung Bắc Kỳ cử dân phu kéo pháo cỡ nòng 80mm của phân đội pháo do Trung úy Schalck (tiểu đoàn hải quân) chỉ huy, quân chi viện là quân đồn trú của Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 2 tại các đồn binh Quỳnh Côi, Tiên Hưng, Phu Tiên.

    Ngày 24/12/1886, phân đội pháo chi viện theo yêu cầu của Trung tá Dodds đến Ninh Bình. Trung tá Metzinger chỉ huy 50 lính bộ binh Angiêri, 40 lính sơn cước Trung Kỳ, 50 lính khố đỏ Bắc Kỳ thuộc Đại đội 16 đóng ở đồn binh Phú Điền và 1 khẩu pháo rời Thanh Hóa đến Tam Cao ngày 25/12/1886. Ông ta nhận được đề nghị của Dodds hẹn gặp ngày 28/12 ở Quan Chao, nhưng do không muốn đi xa nên Metzinger hẹn gặp Dodds sau khi chiến dịch vây hãm căn cứ kết thúc. Ngày 27/12, Dodds lệnh cho một trung đội thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 2 và 13 lính bộ binh Angiêri từ Ninh Bình tiến về Điền Hộ. Ngày 28/12, Dodds cử tiếp một trung đội thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 4 do Đại úy Bouchage chỉ huy cùng 20 lính bộ binh Angiêri từ Ninh Bình tới Tam Cao, có nhiệm vụ áp tải đoàn xe chở vũ khí cho pháo và bộ binh tiếp tế cho hướng quân của Metzinger. Ông ta còn cử tiếp 1 trung đội thuộc Đại đội 4 thuộc Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 4, 20 lính bộ binh Angiêri và một số thuyền chở nhu yếu phẩm, đạn dược chi viện cho Trung tá Metzinger. Cùng ngày, một trung đội chi viện khác xuất phát từ Nam Định đi Ninh Bình. Ngày 30/12, đoàn tiếp tế nhu yếu phẩm và đạn dược cho cả hai hướng tấn công đến Kẻ Sua. Dodds đến Thanh Hóa ngày 30/12 và bắt đầu cho quân tiến hành vây hãm căn cứ của nghĩa quân. Hướng quân của Metzinger bắt đầu hành quân từ Điền Hộ về cửa thành Thanh Hóa ngày 31/12, trong khi đó tại Hòn Nẹ, pháo thuyền Le Lion phối hợp tác chiến với quân trên đất liền làm nhiệm vụ trấn gác khu duyên hải.

Báo cáo y tế về điều kiện quân lính Pháp trong chiến dịch công hãm căn cứ Ba Đình, hồ sơ 10 H 15 Lưu trữ Bộ quốc phòng Pháp.

    Ngày 31/12, Pháp bắt đầu vây hãm căn cứ trên diện rộng. Hai hướng quân của Dodds và Metzinger gặp nhau ngày 31/12 ở Hạ Liên. Trung đội thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 4 phối hợp với quân của Metzinger ở Phúc Thọ và canh gác trung tâm tiếp tế. Phúc Thọ nằm trên đường rút lui của các nghĩa quân về Phu Quang, chủ yếu là người Mường đóng tại Ba Đình. Một trung đội được lệnh đóng ở Tuân Đạo. Hai đại đội của Tiểu đoàn lính khố đỏ số 2 cùng phân đội pháo làm nhiệm vụ vây hãm ở phía Bắc và liên kết với quân của vùng quân sự số 7 để chiếm các phòng tuyến Nga Thôn, Cư Thôn và Hạ Liên. Quân Pháp bố trí như thế nhằm có thể quan sát mọi động tĩnh của nghĩa quân cũng như có thể chiếm được các vị trí giúp tấn công dễ dàng.

Ngày 1/1/1887, trong khi Dodds cho quân từ Cho Hoang đi trinh sát Thượng Thọ và chiếm được khu Bắc làng Thượng Thọ, Metzinger lệnh cho pháo binh oanh kích Mỹ Khê, trong đêm mùng 1 rạng ngày mùng 2, ông ta cho quân đào các đường hào dẫn đến làng này. Metzinger điện báo với cấp trên có khoảng 2.000 nghĩa quân đã rút khỏi làng, trong khi có khoảng 1.000 nghĩa quân kiên cường bám trụ chống trả quyết liệt. Chỉ huy khu quân sự Pháp ở Ninh Bình cho biết, phụ nữ và trẻ em của Ba Đình đã sơ tán về Trường Khê và Yên Tế gần Bạch Bát của Ninh Bình. Quân Pháp nhận định, việc sơ tán phụ nữ và trẻ em cho thấy, nghĩa quân đã quyết định chiến đấu lâu dài với quân Pháp tại căn cứ Ba Đình.

    Ngày 2/1/1887, do đã làm chủ phần phía Bắc của Thượng Thọ, Dodds quyết định siết chặt vòng vây, quân từ Ho Lang- Cho Hoang- Lang Vien được điều về để đánh chiếm phòng tuyến Thượng Thọ- bắc Ba Dien- nam Ba Dien, tuyến thứ hai gồm Tuân Đạo- Nghi Vinh, tuyến thứ ba là Kẻ Sua- địa điểm đến của đoàn tiếp tế nhu yếu phẩm, đạn dược của quân Pháp từ Bắc Kỳ. Trung úy Lethore chỉ huy 20 lính khố đỏ Bắc Kỳ xuất phát từ Tam Cao đi Phú Điền, sau khi vượt Đò Lèn bị nhóm nghĩa quân tấn công quyết liệt, làm một lính bị giết và ba lính khác bị thương nên Lethore buộc phải cho quân vừa quay trở lại vừa bắn trả. Trong đêm mùng 2 rạng sáng ngày 3/1, nghĩa quân dùng súng trường tấn công giải vây ở Kẻ Sua và chọc thủng vòng vây ở Tuân Đạo để vào Mậu Thìn nhưng bị quân Pháp chặn lại. Pháo binh Pháp được triển khai tại mỏm núi to sau khi chiếm được và nã thẳng vào làng Mậu Thìn (Mậu Thịnh) từ 17h chiều. Trong đêm 3 và 4/1, nghĩa quân quyết tâm đồng thời mở đường máu phá vòng vây ở Mậu Thìn (Mậu Thịnh) và tấn công toán lính Pháp đóng ở Thượng Thọ do Hạ sĩ Collot chỉ huy nhưng không thành công, một số lính Pháp bị thương. Cũng trong đêm ngày 3/1, Hạ sĩ Gallais chỉ huy chốt gác ở Phúc Thọ được chi viện thêm nửa phân đội nên điều quân lập chốt chặn giữa Phúc Thọ-Tuân Đạo trên tuyến vòng vây và từ vị trí này, Gallais hoàn toàn có thể quan sát được khu vực đồng lầy của nghĩa quân, đồng thời kết nối được các chốt binh ở Phúc Thọ cũng như ở Tuân Đạo. Cũng do cách khu đóng quân gần nhất của nghĩa quân chừng 500m nên Gallais quan sát có khoảng 10 nghĩa quân canh gác ban ngày và 18 nghĩa quân luân phiên canh gác vào ban đêm.

    Ngày 4/1/1887, căn cứ làng Mậu Thìn (Mậu Thịnh) bị tấn công, nghĩa quân bắn trả trúng toán lính Pháp làm nhiệm vụ đào hào áp sát căn cứ, khiến một dân phu bị giết. Hướng tấn công của Trung tá Metzinger triển khai nhanh hơn, các đường hào được đào tới vị trí chỉ còn cách căn cứ chừng 500-600m, nhưng lính Pháp liên tục trúng đạn của nghĩa quân bắn ra không ngừng không có lập các ụ đất che chắn. Trước tình hình đó, Metzinger yêu cầu cử thêm một đại đội lính hải quân từ Thanh Hóa về Tam Cao và dự tính số quân này sẽ giúp chặn nghĩa quân của Đề Soạn đến ứng cứu nghĩa quân Ba Đình đang bị bao vây.

    Ngày 5/1/1887, Trung tá Dodds gửi hơn một phân đội lính khố đỏ Bắc Kỳ cùng một khẩu pháo đến cho Trung tá Metzinger nhằm giúp ông ta đánh bật được nghĩa quân đang cắm chốt giữa Tam Cao và tuyến vây hãm. Các đường hào giúp lính của Dodds áp sát, cách rìa làng Thượng Thọ 100m, nhưng không thể vào trong làng cũng như không thể vượt qua khu rìa làng do địa hình hiểm trở. Do không còn thấy nghĩa quân trên các hào lũy của làng Thượng Thọ cũng như sự im lặng bao trùm lên ngôi làng trong 2 ngày liên tiếp, Dodds giả thuyết có thể các nghĩa quân đã rời làng nên xua lính đi trinh sát từ làng Thượng Thọ đến các rìa phía Đông và Bắc của căn cứ Ba Đình.

    Sáng ngày 6/1/1887, quân Pháp vận chuyển khá nhiều đất và cành cây để đắp ụ lớn ở đầu đường hào dẫn vào Thượng Thọ, tạo lá chắn giúp đào hào nhanh hơn. Ba hướng quân tổng tấn công phía Nam Thượng Thọ và Mậu Thìn (Mậu Thịnh) được Dodds bố trí như sau: Hướng thứ nhất do Trung úy Drujon chỉ huy gồm 2 phân đội men theo đê về hướng cổng làng Thượng Thọ. Hướng thứ hai do Đại úy Bouchage chỉ huy gồm 1 phân đội và 1 trung đội thuộc Đại đội 4, Tiểu đoàn lính khố đỏ Bắc Kỳ số 4, tập trung từ khu chỉ huy ở Thượng Thọ, phía sau rặng tre, tấn công rìa làng bằng cách dàn quân bên mạn trái của hướng quân thứ nhất. Sau đó, hướng quân này được bổ sung thêm nửa phân đội lính bộ binh Angiêri. Hướng thứ 3 do Thiếu úy Collot chỉ huy gồm 1,5 phân đội lính khố đỏ Bắc Kỳ. Cuộc tấn công của Trung tá Dodds vấp phải sự kháng cự kiên cường của nghĩa quân nên thất bại. Kết quả là 4 lính Âu và 11 lính khố đỏ bị giết, 4 sĩ quan, 11 lính Âu và 21 lính khố đỏ bị thương (2).

(Còn nữa)

* Ghi chú: Một số địa danh được giữ nguyên theo tài liệu lưu trữ của Pháp, có thể tham khảo sơ đồ minh họa ở kỳ trước.

------------------------------

Chú thích:

(1). Nhật ký hành quân tác chiến của Lữ đoàn 1, Sư đoàn chiếm đóng Bắc-Trung Kỳ, hồ sơ 10 H15, Lưu trữ Bộ Quốc phòng Pháp.

(2). Lịch sử quân sự của Đông Dương thuộc Pháp từ những ngày đầu cho đến nay (tháng 7/1930) (Histoire militaire de l’Indochine des débuts à nos jours, juillet 1930), trang 140.

 

Ngọc Nhàn (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)