03:11 PM 19/06/2020  |   Lượt xem: 634  | 

Đại dịch Covid 19 chưa kết thúc nhưng Lưu trữ quốc gia cũng như lưu trữ các tỉnh của Pháp đã phát động sưu tầm tư liệu, tài liệu lưu trữ trên toàn nước này, trong khuôn khổ dự án xây dựng một Ký ức về giãn cách xã hội- kho tài liệu giúp các nhà sử học trong tương lai tìm hiểu về đại dịch đầu tiên của thế kỷ 21.

       Chúng tôi, những lưu trữ viên đóng vai trò là người giữ gìn Ký ức

       Ngay từ khi cách li xã hội có hiệu lực tại Pháp, các lưu trữ viên cũng như các nhà nghiên cứu đã quan tâm đến việc sưu tầm các tài liệu, tư liệu về giai đoạn khó khăn này, đó sẽ là ký ức sống động kể về những tháng ngày cách li xã hội của người dân Pháp.

       Ý tưởng được đưa ra đầu tiên bởi Lưu trữ tỉnh Vosges, cùng với lưu trữ thành phố Beaune trên các mạng xã hội từ ngày 18/3, tức là chỉ 2 ngày sau khi Sắc lệnh về cách li xã hội trên toàn lãnh thổ Pháp, chính quốc cũng như hải ngoại có hiệu lực. Một sự kế tục sáng kiến của các đồng nghiệp lưu trữ thành phố Paris, những người đã thu thập và sưu tầm các tài liệu, tư liệu về các vụ tấn công khủng bố tháng 11/2015. Khoảng hơn 30 người từ 15-80 tuổi, vốn không có thói quen ghi chép đã tích cực tham gia sáng kiến này và ngay lập tức, nhanh chóng lan rộng trên toàn nước Pháp.

       Ông François Petrazoller, Giám đốc Lưu trữ Vosges giải thích: "Ngay ngày thứ hai của cách li xã hội, chúng tôi đã tự hỏi cần phải làm gì trong vai trò của một lưu trữ viên, làm thế nào để lưu giữ ký ức về một giai đoạn khủng hoảng khó khăn đang dần hình thành. Chúng tôi, những lưu trữ viên đóng vai trò là người giữ gìn ký ức".  Được phát động trên Twitter, sưu tầm mang tên #memoiredeconfinement (tạm dịch là Ký ức cách li xã hội) đã nhận được nhiều câu chuyện, vần thơ, những bức thư điện tử, bức vẽ, hình ảnh hài hước của người dân trong tỉnh, khi thì phản ánh nỗi lo lắng, lúc thể hiện sự lạc quan. "Khó có thể đo đo đếm được các thông điệp, chúng ta đang trong trạng thái quá bi quan hay quá lạc quan. Một số người kể lại sự lặp đi lặp lại cuộc sống hàng ngày, với những người vẫn phải tiếp tục làm việc, họ luôn tự hỏi liệu họ có phải hy sinh nhiều như thế hay không. Vùng của chúng tôi chuyên sản xuất vải và nền công nghiệp của chúng tôi đóng góp vào việc sản xuất khẩu trang cho người dân Pháp. Dĩ nhiên là nhiều gia đình lo lắng". Ông François Petrazoller đã tiếp nhận hơn 100 tài liệu, tư liệu các loại và theo ông, con số chưa nói lên được nhiều điều, vì tỉnh của ông không phải là một tỉnh giàu có của Pháp, trường đại học gần nhất đặt ở thành phố Nancy, người dân không có thói quen ghi chép do điều kiện đời sống chỉ ở mức trung bình. Tuy nhiên, mức độ khẩn cấp của tình hình làm thay đổi thói quen của người dân: cú sốc và lo lắng đã phát động sự cấp thiết buộc họ phải ghi lại những thời khắc khó khăn này. Bà Rosine Lheureux, Giám đốc Lưu trữ tỉnh Val de Marne cho hay, lưu trữ tỉnh này khuyến khích người dân không cách li xã hội về mặt tri thức. Khi đóng góp tài liệu, tư liệu cho Ký ức, người dân có thể gửi cho lưu trữ tỉnh những gì họ có, từ nhật ký, ảnh chụp đời sống hàng ngày, tranh vẽ của trẻ em hay biếm họa cho đến bản nhạc tự sáng tác hay video nhạc kịch. Ký ức không phải là nơi để họ bày tỏ sự quá khích, mà là nơi giúp họ giảm áp lực, căng thẳng tâm lý trước hoàn cảnh khó khăn chung. Có khoảng hơn 20 lưu trữ tỉnh, thành phố trên toàn nước Pháp tham gia chiến dịch thu thập sưu tầm tài liệu, tư liệu cho Ký ức.

 

Cuốn sổ ghi chép về cách li xã hội.

 

       Trong khi chờ đợi có thể khai thác các tài liệu tư liệu này, giới nghiên cứu cũng sôi động không kém. Trung tâm nghiên cức khoa học quốc gia Pháp (CNRS) phối hợp với Đại học Paris-Nanterre phát động "thách thức hợp tác" mang tên "Những tủ kính nói về cách li xã hội", kêu gọi người dân Pháp chụp lại những thông điệp dán trên cửa kính các cửa hàng trong khu phố, một số nhà nghiên cứu khuyến khích những ảnh chụp mang tính thân mật hơn. Trường Đại học thành phố Pau và xứ Adour, Phòng thí nghiệm Passages là những cơ quan đầu tiên của Pháp tiến hành một nghiên cứu xã hội học. Hơn 7 000 người tham gia trả lời các câu hỏi trực tuyến về cách sống, làm việc khi thời gian dồn nén trong không gian bó hẹp, tổ chức lại nhịp điệu cuộc sống hàng ngày, thay đổi thói quen tập thể dục, chơi thể thao, giao lưu trực tuyến với bạn bè, những khó khăn gặp phải. "Điều khiến chúng tôi bất ngờ, Nhà xã hội học Évelyne Barthou giải thích, nhiều người đã tìm thấy những lợi ích từ cách li xã hội. Họ coi giai đoạn này như để sàng lọc áp lực: tận hưởng niềm vui từ việc không phải đi phương tiện công cộng, dành thời gian cho con cái, khám phá thiên nhiên, gắn kết quan hệ hàng xóm láng giềng. Những gì chúng tôi có được nói lên nhiều điều về các quan hệ xã hội và quan hệ công việc". Nhưng cách li xã hội cũng cho thấy sự bất bình đẳng. Trong một cuộc điều tra khác mang tên "Chuyện kể của những người bị cách li xã hội", Pierrine Didier, một nghiên cứu sinh tiến sĩ về nhân chủng học thuộc Phòng thí nghiệm Quy hoạch, Kinh tế, Giao thông, Đại học Quy hoạch lãnh thổ bền vững Lyon đã thu thập được những tài liệu tư liệu phản ảnh sự căng thẳng của những sinh viên, những người về hưu sống đơn độc, phụ huynh học sinh mệt mỏi vì vừa phải làm việc từ xa vừa phải công việc học cùng con cái. Hai nhà khoa học trên hiện đã thu thập được 200 câu chuyện của 70 người tham gia, đôi khi được kể qua những vần thơ. Đáng chú ý là chuyện của một người mẹ kể lại thói quen của cô con gái bé nhỏ, mỗi sáng thức dậy, đến giờ đi học như thường lệ trước đó đều kiểm tra, bỏ hộp bút vào cặp, đeo ra vườn, ngồi học bài bên chiếc bàn kê góc vườn, cô bé vừa học vừa ngắm người đi đường.

       Lưu trữ tài liệu nghe nhìn về cách li xã hội

       Édouard Boulon-Cluzel, nhà sáng lập ra nền tảng lưu trữ số hóa Aqlo- "ngân hàng ký ức" trong tương lai đã tiếp nhận hơn 500 tài liệu lưu trữ âm thanh sau khi phát động. Được sự hỗ trợ của Bộ Văn hóa Pháp, Thư viện quốc gia Pháp (BnF), Viện Nghe nhìn Quốc gia Pháp (INA), Aqlo sẽ phát huy giá trị các tài liệu lưu trữ bằng cách công bố, cho tiếp cận nghiên cứu những tài liệu này với sự đồng ý của các tác giả, trở thành nơi giao thoa giữa những ký ức cá nhân và ký ức tập thể.

 

 

 Tranh minh họa của nền tảng Aplo.

       Lưu trữ tỉnh Yveline ủng hộ nghệ sĩ Babette Largo người gốc thành phố Nante với Dự án "Chúng ta tại nhà" với mục đích nhằm tạo ra tài liệu nghe nhìn cách li xã hội. Babette Largo đã thu thanh các tràng vỗ tay vào 20 giờ tối trên ban công các tòa nhà ở thành phố Marseille, được xem là cách người dân cám ơn và khích lệ những y bác sĩ, hay tiếng gõ bàn phím của một nhân viên làm việc từ xa. "Từ tháng 6/2019, tôi sáng tác tác phẩm âm thanh về chủ đề hòa bình, trong khuôn khổ kỷ niệm các hiệp ước hòa bình của Thế chiến thứ nhất. Những gì tôi tìm thấy và đọc được trong các tài liệu lưu trữ dường như ngoài sức tưởng tượng của tôi: các nhà hát, rạp chiếu phim bị đóng cửa, đại dịch cúm Tây Ban Nha (diễn ra năm 1918)…. Khi cách li xã hội bắt đầu, tôi tự nhủ với niềm tin vững chắc rằng sẽ tốt đẹp biết bao nếu để lại cho tương lai những dấu vết lịch sử về một giai đoạn khó khăn mà chúng ta đã và đang phải sống".

       Cũng vì những dấu vết lịch sử này, Bảo tàng các nền văn minh châu Âu và Địa Trung Hải (Mucem) đã quyết định thu thập, sưu tầm các hiện vật, đồ vật. "Một nửa nhân loại phải sống trong cách li xã hội. Bảo tàng của chúng tôi không thể không làm gì. Do không thể cử các nhà dân tộc học đến tại chỗ, chúng tôi gửi thông điệp trực tiếp đến người dân, bà Émilie Girard, Giám đốc Kỹ thuật của Bảo tàng cho biết. Hơn nữa, chúng tôi tập trung thu thập hiện vật giúp chúng ta có thể hiểu cái cách mà giai đoạn khó khăn này được thể hiện về mặt vật chất như thế nào". Bảo tàng đã nhận được nhiều hiện vật, đồ vật gửi đến: từ khẩu trang tự làm, kính bảo hộ được in bằng công nghệ 3D đến những hiện vật ra đời nhằm để giết thời gian hay thể hiện nỗi cô đơn (những tờ lịch bị gạch hay bức ảnh chụp đôi giày vải đi trong nhà được đặt tên "Cô đơn trong căn hộ"). Bảo tàng cũng nhận được những bức thư vô danh yêu cầu những y, bác sĩ phải chuyển nhà, do người dân trong các khu chung cư lo sợ họ là nguồn lây nhiễm Covid-19. Việc sưu tầm, thu thập hiện vật của Mucem được tiến hành đến hết tháng 5/2020, sau đó, bảo tàng tiến hành sàng lọc, lựa chọn những hiện vật, đồ vật mang ý nghĩa cao để có thể đem trưng bày cùng với các hiện vật khác tại triển lãm về SIDA dự kiến khai trương vào cuối năm 2021, nhằm giúp công chúng có sự so sánh giữa hai đại dịch.

 

 

Bức ảnh chụp đường phố trong thời gian cách li xã hội, Lưu trữ thành phố Grenoble.

       Covid-19 Museum, bảo tàng ảo về Covid-19

       Theo Nhà Sử học Annette Becker chuyên viết về Thế chiến thứ nhất, các sáng kiến này tiếp nối ký ức cảm xúc mà nước Pháp từng trải qua trong cuộc tổng sưu tầm tài liệu lưu trữ cá nhân trên toàn nước Pháp, nhân kỷ niệm 100 năm Đại chiến thế giới. Bà giải thích, đã đến lúc chúng ta hiểu rằng khi một sự kiện lớn được thể hiện không chỉ qua văn bản. Càng tiến gần đến đời thường, chúng ta càng hiểu cuộc sống hơn. Cuộc sống là hình ảnh, là âm thành, đồ vật…và vai trò của nhà sử học là phải phân tích toàn bộ những tài liệu lưu trữ đó. Bà cũng nhấn mạnh đến việc không nên thu thập một cách vô tổ chức, hoặc nhỏ lẻ. Những giấc mơ, những cuồng nhiệt kể cho chúng ta nhiều chuyện, song không thể bỏ qua các điều thực tế như những bức thư hành chính yêu cầu được hoãn hoặc không phải trả tiền thuê nhà hay đóng thuế. Tất cả mang lại cho chúng ta một "bản chụp Xquang" tổng thể xã hội.

       Ông Yves Rozenholc, Giáo sư chuyên ngành Khoa học dữ liệu, Đại học Paris-Descartes đã xây dựng dự án về một bảo tàng ảo có chức năng tham gia chia sẻ mang tên Covid-19 Museum. "Chúng ta đang sống trong đại dịch đầu tiên của kỷ nguyên kỹ thuật số. Chúng ta có trong tay tư liệu gốc điện tử lớn chưa từng có. Điều tôi mong muốn, đó là có thể giúp các nhà nghiên cứu, những người làm trong ngành y tế hay công chúng có thể đến gần hơn với tư liệu điện tử gốc này, nhằm mục đích hồi tưởng, giáo dục và phân tích. Bảo tàng sẽ góp phần cho ra đời một mô hình xã hội được chuẩn bị kỹ lưỡng, bền vững và vị tha", Giáo sư chia sẻ. Ông kêu gọi mọi người hãy lưu giữ mọi tài liệu kỹ thuật số hoặc có thể chuyển sang kỹ thuật số. Được sáng lập cùng với các đồng nghiệp là các nhà sử học, bác sĩ tâm lý, chuyên gia tin học thuộc Đại học Paris Sorbonne-Nord, Covid-19 Museum đang dần trở nên quốc tế hóa. Với sự hỗ trợ của Công ty thống kê Pháp (Société française de statistique), ông Yves Rozenholc đang tìm kiếm đối tác và cần mất 1 năm để có thể khởi động nền tảng này, hiện những công việc đầu tiên của bảo tàng bắt đầu được triển khai ngay sau khi cách li xã hội vừa kết thúc.

       Hoạt động không chỉ dừng lại ở Pháp

       Hoạt động sưu tầm, thu thập các tài liệu, tư liệu về cách li xã hội không chỉ giới hạn trong biên giới Pháp. Các lưu trữ viên Bỉ phát động dự án "Gìn giữ ký ức về một bệnh dịch toàn cầu" (Préserver la mémoire d'une épidémie mondiale) trên trang blog "Lịch sử đương đại trong kỷ nguyên kỹ thuật số" và trên nền tảng Tài liệu lưu trữ cách li xã hội (Archives de quarantaine). Hiệp hội các lưu trữ viên sử dụng tiếng Pháp của Bỉ thành lập trang facebook Covid-19 Archives, khuyến khích người sử dụng internet chia sẻ những tài liệu cá nhân về giai đoạn cách li xã hội. Bà Marie Cappart, Nhà Sử học và là một trong số tác giả của trang facebook cho biết: "Chúng tôi muốn thu thập ở mức tối đa có thể những lát cắt của cuộc sống để có cái nhìn tổng thể về đời sống thường nhật của các gia đình. Điều này hiện phổ biến trên thế giới, bởi tất cả các nước đều chịu ảnh hưởng của Covid-19". Bà cũng nhấn mạnh, tình hình hiện nay cũng cho thấy tầm quan trọng của việc số hóa tài liệu lưu trữ. Trong khi các bức thư và nhật ký ngày càng bị lãng quên, ký ức của chúng ta dần mở ra qua các mạng xã hội. Điều này đặt ra vấn đề về công cụ cũng như cách thức bảo quản tài liệu lưu trữ số hóa. Sau cuộc khủng hoảng y tế toàn cầu, các cơ quan cần ủng hộ hơn nữa quá trình bảo quản và phân tích tài liệu lưu trữ số hóa.

Ngọc Nhàn (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)