01:12 PM 28/01/2019  |   Lượt xem: 271  | 

Là dịp quan trọng nhất trong năm nên các lễ hội truyền thống, tết Nguyên Đán được các vua triều Nguyễn quy định chặt chẽ, quy củ, tổ chức long trọng và chu đáo.

      Tết Nguyên Đán là lễ hội truyền thống lớn nhất của Việt Nam. Ngày nay, vào những ngày Tết ấy, có nhiều nghi thức vẫn được gìn giữ và tái hiện. Nhưng có lẽ nhiều người vẫn chưa đủ thỏa mãn về câu hỏi: “Tết Nguyên Đán xưa thực sự đã được các Vua Nguyễn tổ chức như thế nào?”

      Trải qua hơn hai thế kỉ với bao đổi thay của thời đại, không dễ để tìm được những tư liệu về điều này. Trong khối mộc bản Triều Nguyễn đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV, những thông tin về Tết Nguyên Đán từng được các vua ban hành được ghi chép rất cẩn thận và chi tiết. Theo đó, Tết nguyên đán dưới triều Nguyễn là một dịp lễ lớn, có thể nói là lớn nhất trong năm. Công tác chuẩn bị thậm chí bắt đầu từ cả tháng trước đó.

     Ngay ngày mùng 1 tháng 12, các vua đã cho tổ chức lễ Ban sóc, phát lịch cho toàn bộ các quan trong triều tại lầu Ngọ Môn và người dân cũng làm lễ nhận lịch ở địa phương của mình. Cũng vào thời điểm này, các Vua sẽ cho ấn định thời gian nghỉ Tết. Sau khi công bố thời gian nghỉ Tết, triều đình sẽ cho trang hoàng khắp hoàng cung. Từ câu đối, cờ hoa, lồng đèn,... không khí Tết dậy lên bắt đầu từ những ngày đó.

      Hạ tuần tháng Chạp, thường vào ngày 20/12 âm lịch, triều đình sẽ tổ chức lễ Phất thức hay còn gọi là lễ quét dọn ấn tỷ. Tại điện Cần Chánh, có 6 chiếc tủ gỗ chứa các ấn vàng ấn ngọc của vương triều. Người ta sẽ đi lấy nước sông Hương ở ngã ba sông, chứa trong một cái bình đầy hoa thơm. Sau khi nhà vua ngự ra, các ấn này sẽ được các quan văn võ hàm nhất nhị phẩm trở lên rửa sạch và lau bằng khăn màu đỏ. Rửa xong ấn được cho vào tủ và khóa lại, bên ngoài niêm phong hai chữ “Hoàng phong”. Sau lễ này, vua và các quan nghỉ việc không dùng ấn nữa đên đầu năm mới, sau khi làm lễ “Khai ấn”, các công việc mới được tiếp tục trở lại.

 

Bản dập Mộc bản sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 69, mặt khắc 11 ghi chép về lễ Ban sóc (phát lịch).
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

 

      Ngày 22/12 âm lịch, đích thân nhà vua sẽ đến Thái Miếu hoặc Thế Miếu làm chủ lễ Cáp hưởng, mời các vị tiên đế về cùng “ăn Tết”. Vào những năm Sửu, Mão, Tỵ, Mùi, Hợi, vua sẽ đến Thái Miếu. Những năm Tý, Dần, Thìn, Ngọ, Thân, Tuất thì đến Thế miếu. Cũng từ ngày này, vua sai các thân công, hoàng tử hoặc các quan đại thần thay mặt mình đi tế cúng ở các lăng tẩm, đền miếu, chùa quán ở kinh đô.

     Ngày cuối cùng của năm cũ có lẽ là ngày được chào đón nhất. Sáng sớm hôm đó, hoàng  tử, hoàng  thân chia đến các miếu đứng chờ làm lễ “tuế trừ” tiễn biệt năm cũ. Việc tế tự phải làm vào lúc sáng sớm, mới bày tỏ được lòng cung kính. Trống canh năm, sau khi bắn súng, Hữu ty bày đặt lễ phẩm, nghi trượng, nhã nhạc ở hai bên trước sân miếu và bắt đầu làm lễ. Lễ xong, triều đình sẽ làm lễ để dựng cây nêu.

    Dựng nêu là một nghi thức đặc biệt trước thềm năm mới, biểu tượng cho một năm mới sắp sang. Khi cây nêu của vua được dựng lên trước điện Thái Hòa thì các dinh thự, chùa chiền và dân chúng mới được dựng lên theo. Nhà vua chỉ huy việc dựng nêu ở điện Thái Hòa, còn thân công, hoàng tử, đại thần lo việc dựng nêu ở các miếu điện, đền thờ tại kinh đô. Tối đó, sau khi tổ chức xong lễ Trừ tịch, bỏ hết những điều xấu của năm cũ để đón những điều tốt đẹp của năm mới sắp sang, toàn Kinh thành sẽ đốt pháo lên nêu.

 

 

Bản dập Mộc bản sách sách Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 237, mặt khắc 22 ghi chép về lễ Trừ tịch.
Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

 

     Vào ngày đầu năm mới dưới thời trị vì của các vua khác nhau lại được tổ chức khác nhau. Vua Gia Long sẽ đến Thái Miếu đầu tiên và kính cẩn làm lễ đầu xuân. Sau đó, vua đến điện Thái Hòa làm lễ Khánh hạ, cùng các quan văn quan võ, ban yến tiệc và tiền thưởng xuân. Thời vua Tự Đức, Vua lại mang biểu văn đến chầu cung hoàng mẫu đầu tiên, kính dâng 100 lạng vàng, 1000 lạng bạc và lời chúc mừng nhân dịp đầu xuân đến Hoàng mẫu rồi mới về ngự ở điện Văn Minh cùng hoàng thân và văn võ đại thần, ban nước chè, ngồi đàm thoại.

     Sang ngày mùng 2 Tết, các Vua tiếp tục ban thưởng yến tiệc và tiền, vàng cho các quan văn võ. Dưới thời vua Kiến Phúc, vì ngày mồng 2 tết vì trùng với sinh nhật của mình nên vua mặc áo cát phục ngự điện Văn Minh, hoàng thân, vương công, các quan văn võ cũng đều mặc áo thịnh phục và tổ chức như ngày mồng 1 tết để mừng sinh nhật vua.

     Ngày mùng 3, tương đối giống với phong tục trong nhiều địa phương hiện nay, các vua triều Nguyễn sẽ hạ lệnh làm lễ hóa vàng cầu âm phúc. Các loại hương trầm, bạch đàn, các loại giấy vàng, giấy bạc được bỏ vào lư đồng đốt để thấu đến thần linh. Tới ngày mùng 7, ngày cuối cùng của dịp nghỉ Tết, triều đình cũng như toàn kinh thành sẽ tổ chức lễ hạ cây nêu, chấm dứt chuỗi ngày nghỉ. Cũng vào ngày này các viên quan giữ ấn tín làm lễ Khai ấn, mở các hòm ấn, tượng trưng cho năm làm việc mới bắt đầu.

     Có thể nói, việc tổ chức tết Nguyên đán của các vua triều Nguyễn không nặng về hưởng thụ vật chất mà thường hướng tới lễ nghi truyền thống . Nhìn lại những nghi thức trước tết ngày nay, chúng ta cũng nhìn thấy phần nào bóng dáng của những nghi thức dưới triều Nguyễn. Có lẽ đó là một sự tiếp nối và cội nguồn của những nghi lễ này. Những sinh hoạt lễ tết ấy dù đến nay đã bị mai một đi nhiều, và không còn bài bản như trước, nhưng nó vẫn được lưu giữ và thấp thoáng đâu đó trong từng nếp nhà nơi xứ Huế và mỗi gia đình người Việt Nam./.

 

 

Hình ảnh lễ dựng nêu
Nguồn: internet.

 

Tài liệu tham khảo:

1. Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 69.

2. Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, quyển 237

Mai Duyên – Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV