02:55 PM 24/06/2019  |   Lượt xem: 329  | 

Bia Khiêm cung kí là tấm bia độc đáo với số lượng văn tự nhiều nhất, có kích thước đồ sộ, trọng lượng lớn nhất trong các bia cùng loại ở lăng các vị vua triều Nguyễn.

    Lăng Tự Đức hay còn gọi là Khiêm Lăng nằm trong quần thể di tích cố đô Huế - Nơi chôn cất vua Tự Đức (Nguyễn Phúc Hồng Nhậm). Vua Tự Đức trị vì được 36 năm (1847-1883), là vị vua ở ngôi lâu nhất trong số 13 vua nhà Nguyễn, ông mất vào ngày 16/6 năm Quý Mùi (tức ngày 19/7/1883), hưởng thọ 54 tuổi, bài vị được thờ trong Thế Miếu thuộc Hoàng thành Huế.

Vua Tự Đức (1847-1883).

Nguồn: Sưu tầm.

    Vua Tự Đức chọn cho mình một mảnh đất thơ mộng làm nơi yên nghỉ cuối cùng. Sách Đại Nam thực lục ghi chép rằng: Vào tháng 9 năm Tự Đức thứ 17 (1864), nhà vua “chuẩn định ngôi Vạn niên cát địa [sinh phần] ở địa phận núi, thuộc xã Dương Xuân thượng, huyện Hương Thủy. Sai quan có chức trách khởi công xây dựng, tóm đặt tên là Khiêm cung (khởi công vào mùa đông tháng 11)”(1).

    Sau thời gian 3 năm xây dựng Khiêm cung, vua Tự Đức đã phê duyệt trên bản tấu của Bộ Lễ vào ngày mùng 3 tháng 8 năm Tự Đức 20 (1867), về việc ban thưởng yến tiệc cho hoàng thân, quan văn từ ngũ phẩm trở lên, quan võ từ tứ phẩm trở lên, đổng lý đại thần và các quan viên, nhân ngày mùng 7 là ngày hiệp cát khánh thành Khiêm cung rằng: “Những người dự hộ tòng (theo hầu vua) chuẩn cho đầy đủ khăn áo, những người đến chiêm bái đều ban cho một bữa tiệc. Ngày hôm sau, các viên đổng lý ban cho một bữa tiệc. Như thế là thích hợp”.

    Ngoài mục đích là nơi chôn cất khi qua đời, đây còn là nơi vua đến nghỉ ngơi, đọc sách, ngâm thơ,… nên cảnh quan của lăng tựa như một công viên rộng lớn với hồ nước thơ mộng, hàng thông xanh ngát. Đặc biệt, phía trái điện Lương Khiêm có nhà hát Minh Khiêm để nhà vua xem hát, được coi là một trong những nhà hát cổ nhất của Việt Nam hiện còn bảo lưu.

    Khu vực lăng mộ, nơi có mộ vua, có sân chầu và nhà bia ngay sau Bái Đình với hai hàng tượng quan viên văn võ uy nghi. Đáng để ý nhất là bài Khiêm cung ký được khắc trên bia đá do chính Vua Tự Đức viết, đặt một nhà bia đồ sộ kiên cố.

    Chuẩn bị khởi công dựng tấm bia đá này, Bộ Công đã phúc trình vào ngày 12 tháng 6 năm Tự Đức 27 (1874), về kích thước và số lượng chữ khắc như sau: “Bia Khiêm cung trong lòng dài 6 thước 3 tấc, rộng 3 thước 6 tấc. Mặt trước chia làm 46 hàng, trước và sau để trống 2 hàng ngự chế. Bài kí trên bia Khiêm cung tổng cộng có 5.109 chữ” (2).

    Châu bản triều Nguyễn còn cung cấp thông tin về việc nhà vua châu điểm trên bản tấu của Bộ Công vào ngày 20 tháng 6 năm Tự Đức 32 (1879) rằng: “Khâm thiên giám chọn ngày mùng 2 tháng 7 dựng chân bia; Ngày 20 tháng 7 dựng thân bia. Đổng lý đôn đốc 1.000 biền binh thực hiện công việc dựng bia kí ở Khiêm cung” (3).

 

Châu bản triều Nguyễn, tập Tự Đức 166, tờ 60.

Nguồn: Trung tâm Lưu trữ quốc gia I

 

    Đây là tấm bia có số lượng văn tự nhiều nhất ở Việt Nam với khoảng 5.000 chữ Hán khắc trên cả hai mặt bia, cũng là tấm bia có kích thước đồ sộ, trọng lượng lớn nhất trong các bia cùng loại ở lăng hoàng đế thời Nguyễn (4). Đặc biệt, bia Khiêm cung kí được đặt trong một nhà bia khá cao, giới hạn xung quanh bởi 04 trụ biểu lớn, tạo sự tương xứng toàn diện trong tổng thể kì vĩ của Khiêm lăng.

    Tấm bia với bài Khiêm cung kí là một tấm bia đặc biệt nhất trong số văn bia các vua nhà Nguyễn, bởi khác với văn bia của vua cha là do vua con soạn, thường là ca ngợi tính tình, đức độ và công nghiệp của cha. Khiêm cung kí do Vua Tự Đức soạn bày tỏ cùng thiên hạ về cuộc đời, vương nghiệp cũng như những rủi ro, bệnh tật của mình. Trong phần cuối, nhà vua nhận tội bản thân: “Biết người không tinh, là tội ở trẫm, dùng người không xứng, cũng là tội ở trẫm, phàm mọi việc làm không nên, đều là tội trẫm”. Sách Đại Nam thực lục chép rằng: “Đinh Mão, Tự Đức năm thứ 20 (1867) mùa thu tháng 7, Khiêm cung làm xong, vua rước Thái hậu cùng ra chơi. Các thân phiên, hoàng thân và quan văn từ ngũ phẩm, quan võ từ tứ phẩm trở lên đều mặc áo có bổ tử lạy mừng, ban yến và cho vật hạng có thứ bậc, sau vua tự làm bài ký Khiêm cung nhưng đợi khắc vào đá, làm nhà bia rồi mới dựng” (5).

Nhà Bia lăng Tự Đức
Nguồn: Sưu tầm.

     Bởi có hình thức và nội dung độc đáo nên năm 2015, bia Khiêm Cung Kí đã được công nhận là Bảo vật quốc gia Việt Nam./.

Chú thích:

1. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập 7, NXB. Giáo Dục, H.2007, tr.899.
2. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Tự Đức tập 258, tờ 304.
3. Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Châu bản triều Nguyễn, Tự Đức tập 319, tờ 31.
4. Bia Khiêm Cung Ký - Khiêm Lăng (lăng Hoàng đế Tự Đức, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế.
5. Quốc sử quán triều Nguyễn, Đại Nam thực lục, tập 7, NXB. Giáo Dục, H.2007, tr.1094.

Đoàn Thị Thu Thủy - Phòng Công bố và Giới thiệu tài liệu (Trung tâm Lưu trữ quốc gia I)