02:57 PM 17/11/2021  |   Lượt xem: 73  | 

Trong giai đoạn hiện nay, người dạy học không chỉ là người trao truyền kiến thức mà là người biết khơi dậy và phát triển nội lực của học sinh. Và để trở thành người dẫn đường, người truyền cảm hứng cho học sinh, cần hội tụ nhiều năng lực và phẩm chất cao quí, đòi hỏi Người Thầy phải có những vai trò mới trong sự nghiệp giáo dục và đào tạo con người.

        Sinh thời, đồng chí Phạm Văn Đồng (lúc đó với cương vị là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng) rất quan tâm đến người làm công tác Giáo dục - những kỹ sư tâm hồn có sứ mệnh cao đẹp “đào tạo những thế hệ trẻ tương lai cho nước nhà”. Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam (20/11/1984), đồng chí đã có bài nói chuyện gợi ý một số vấn đề: “Mục tiêu giáo dục; nội dung và phương pháp giáo dục; đội ngũ giáo viên; hệ thống giáo dục” với giáo viên và cán bộ trong ngành Giáo dục. Bài nói chuyện này hiện lưu trữ tại Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Phông GS.TS Sử học - Xã hội học Phạm Huy Thông, hồ sơ 1255. Sau đây là những nội dung chính yếu của bài viết:

Bài nói của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng với giáo viên và cán bộ giáo dục nhân ngày “Nhà giáo Việt Nam” 20 tháng 11 năm 1984 (1)

        

          Về mục tiêu giáo dục:

          Đồng chí Phạm Văn Đồng phân tích: Mục tiêu của giáo dục phổ thông, cũng như của cả hệ thống giáo dục, là đào tạo con người có lòng yêu nước và lý tưởng xã hội chủ nghĩa, có phẩm chất, kiến thức và kỹ năng để làm tốt một nghề, hợp với sự phân công lao động trong địa phương và trong cả nước, thích ứng với trình độ phát triển kinh tế, xã hội trong một thời gian nhất định ở nước ta. Nền giáo dục quốc dân phải đào tạo cho xã hội những người chiến sĩ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, những người sáng tạo ra những giá trị vật chất và giá trị văn hóa, mở mang các ngành, nghề, sử dụng hết lao động, đất đai, rừng biển và mọi năng lực sản xuất trong từng địa phương lớn, nhỏ và trong cả nước, góp phần vào sự nghiệp cách mạng xã hội chủ nghĩa của dân tộc. Những giá trị vật chất bao quát các lĩnh vực của nền kinh tế quốc dân và góp phần quyết định vào quá trình phát triển của xã hội loài người. Những giá trị văn hóa bao quát các lĩnh vực khoa học, kỹ thuật, văn học, nghệ thuật, có tác dụng ngày càng to lớn đối với nền kinh tế, nền văn minh và đời sống con người.

          Mục tiêu giáo dục có ý nghĩa cơ bản, giáo dục là bộ phận khăng khít của chiến lược phát triển kinh tế, xã hội và nhìn về lâu dài thì đây là bộ phận rất quan trọng, bởi lẽ, nói cho cùng chiến lược của chúng ta là chiến lược con người, nhân tố quyết định tất cả. Mục tiêu giáo dục như vậy có tính chất thời sự, bởi vì trong tình hình hiện nay, mọi người đến tuổi lao động đều phải làm việc, tạo ra sản phẩm ngày càng tinh xảo, nâng cao năng xuất chất lượng, hiệu quả kinh tế và nhà trường phải phát huy tác dụng tích cực trong công cuộc này. Đó là cách duy nhất để vượt qua khó khăn trước mắt, đưa kinh tế và xã hội phát triển, tiến lên hoàn thành những nhiệm vụ của chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ.

          Đến chặng đường sau, yêu cầu và khả năng của đất nước lớn lên, mục tiêu kinh tế xã hội cao hơn, phân công lao động mở rộng thêm, nhiều ngành mới xuất hiện với công nghệ tiên tiến, tương ứng theo đó, trình độ nội dung và phương pháp giáo dục cũng được nâng cao.

          Hiện nay chúng ta có thể và cần phải làm cho trường phổ thông sớm trở thành trường dạy kiến thức cơ bản, kỹ thuật tổng hợp, hướng nghiệp và dạy nghề. Quá trình giảng dạy và học tập, từng môn và từng giờ học, mọi sinh hoạt của nhà trường cùng với tác động của gia đình và xã hội, phải làm cho người học sinh yêu Tổ quốc, yêu chủ nghĩa xã hội, tự mình, tự hào mình là người Việt Nam gắn bó với nơi mình sinh sống, tha thiết chờ đợi ngày càng có khả năng làm nghề có ích, cống hiến cho quê hương, Tổ quốc với tất cả nhiệt tình, tay nghề và bộ óc của mình.  Dấu ấn của nhà trường phổ thông phải ăn sâu vào tâm hồn trẻ, làm cho học sinh mãi mãi thấm nhuần lý tưởng này. Mục tiêu giáo dục như vậy đòi hỏi nâng cao toàn diện trình độ giáo dục phổ thông từ giáo dục lý tưởng, phẩm chất đến giáo dục kiến thức văn hóa và kỹ năng sản suất.

          Trong cả hệ thống giáo dục, người học sinh sau khi học xong Trường phổ thông cơ sở, trường phổ thông trung học, trường dạy nghề, trường trung cấp chuyên nghiệp hay trường Đại học, bao giờ cũng phải được chuẩn bị để làm tốt một nghề cần thiết cho địa phương mình và cho đất nước, đồng thời có khả năng phát triển để trở thành người giỏi, có thể rất giỏi trong nghề. Đó là sự kết tinh toàn bộ kết quả học và rèn luyện của học sinh,  một sự thể hiện tổng hợp chất lượng và hiệu quả giáo dục.

          Trong quá trình phát triển của mình, dân tộc Việt Nam ta cần phải có nhiều người giỏi, những người có tài năng, bảo đảm cho đất nước con đường bước đi và cách làm sáng tạo trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội và cả sau đó nữa. Tình hình hiện nay đòi hỏi nhân dân ta, thế hệ trẻ nước ta dựa trên đường lối sáng suốt của Đảng, ra sức phát huy hơn nữa năng lực sáng tạo, để trong những năm tới có những bước phát triển kinh tế, xã hội ngày càng nhanh, từ đó thúc đẩy công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa nước nhà, xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội.

          Thực hiện mục tiêu trên đây là tạo ra một sự chuyển biến sâu sắc của cả nền giáo dục quốc dân, nêu cao tầm quan trọng của sự nghiệp giáo dục và vị trí xã hội của người làm công tác giáo dục.

          Nhà trường phải giáo dục cho học sinh khi ra trường trở thành người lao động sản xuất, biết làm một nghề có ích đồng thời phải truyền cho học sinh lòng say mê và dạy cho học sinh biết phương pháp để tiếp tục học lên mãi, bởi vì khoa học kỹ thuật và văn học, nghệ thuật là không cùng, sức vươn lên của con người là vô hạn.

          Đào tạo những người lao động sản xuất, làm tốt một nghề cần cho đất nước hợp với từng chặng đường phát triển kinh tế, xã hội, những người suốt đời học hỏi để tiến bộ không ngừng. Như vậy nền giáo dục có vai trò vô cùng quan trọng trong sự nghiệp cách mạng hiện nay và tương lai của nhân dân ta, góp phần tạo ra một xã hội có mức sống no ấm, có lối sống và khung cảnh sống đẹp đẽ, có cuộc sống văn minh, hạnh phúc. Những con người đó là con người xã hội chủ nghĩa, như lời dạy của Bác Hồ: “Muốn xây dựng chủ nghĩa xã hội, trước hết phải có những con người xã hội chủ nghĩa”.

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III, Phông GS.TS Sử học - Xã hội học Phạm Huy Thông, hồ sơ 1255.

 

           Về nội dung và phương pháp giáo dục: Đồng chí Phạm Văn Đồng nhấn mạnh: “Toàn bộ nội dung giáo dục phổ thông, đức dục, trí dục, mỹ dục, thể dục, giáo dục lao động sản xuất đều phải thấm nhuần tinh thần kỹ thuật tổng hợp, đều phải hướng nghiệp cho học sinh, chuẩn bị tốt cho học sinh đi vào những nghề thích hợp. Nội dung giáo dục dạy nghề, trung cấp chuyên nghiệp và đại học, càng phải kết hợp với lao động sản xuất, đào tạo những con người sáng tạo các giá trị vật chất và văn hóa, đồng thời là những con người phát triển toàn diện”.

          Giáo dục cho phổ thông phải bồi dưỡng cho học sinh những tình cảm, tư tưởng và lối sống phù hợp với thế giới quan và nhân sinh quan cộng sản chủ nghĩa, mà cốt lõi là nghĩa vụ và trách nhiệm đối với Tổ quốc, đối với nhân dân, đối với sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Lao động sản xuất là lẽ sống, niềm vui và giá trị con người, là nguồn gốc của cuộc sống kinh tế và xã hội của mọi người. Cho nên nhà trường phổ thông phải dạy cho học sinh yêu lao động sản xuất để trở thành người lao động sản xuất giỏi, đó là phẩm chất hàng đầu của con người làm chủ tập thể.

          Giáo dục cho phổ thông mang lại cho học sinh một vốn hiểu biết cơ bản, hiện đại, Việt Nam và thiết thực, thể hiện trong các tri thức và các kỹ năng.

          Toàn bộ nội dung giáo dục trên đây chính là dạy cho học sinh ngày nay, người lao động sản xuất ngày mai, dần dần biết làm chủ thiên nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ bản thân.

          Giáo dục phổ thông, ngay ở trường phổ thông cơ sở, bằng cả việc giảng dạy nội khóa và các hoạt động ngoại khóa, phải đạt đến kết quả làm cho người học sinh biết mình sống trong một huyện, một tỉnh, một nước, một thế giới và một vũ trụ như thế nào, quá khứ, hiện tại và tương lai của loài người và của dân tộc ra sao, bản thân con người mình là như thế nào và mình phải làm gì để cống hiến xứng đáng cho nhân dân, cho đất nước.

          Về thiên nhiên, giáo dục phổ thông phải dạy cho học sinh biết yêu quý, bảo vệ, sử dụng và làm phong phú thiên nhiên.

          Về xã hội, giáo dục phổ thông phải dạy cho học sinh biết lịch sử hào hùng của dân tộc, truyền thống văn hiến từ ngàn xưa và quá trình cách mạng oanh liệt hơn nửa thế kỷ nay, làm đẩy lên trong học sinh lòng yêu nước nồng nàn và khát vọng hiến dâng tâm hồn và năng lực của mình vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

          Về bản thân, giáo dục phổ thông, phải dạy cho học sinh biết về con người, cơ thể tư duy, tâm lý của con người, từ đó người học sinh biết giữ gìn gìn sức khỏe, luyện tập thân thể, phòng ngừa bệnh tật…

          Muốn đào tạo những con người có một nghề cần thiết cho địa phương, giáo dục phổ thông phải gắn với lịch sử, thiên nhiên, xã hội, con người ở địa phương, làm cho việc giảng dạy và học tập ở nhà trường thấm đẫm cuộc đời thực, học sinh ngay từ khi đi học đã sống thực sự với xã hội xung quanh.

          Ngoài những nội dung giáo dục nêu trên, đồng chí Phạm Văn Đồng khẳng định: chất lượng và hiệu quả của giáo dục là do phương pháp giáo dục quyết định.

          Đồng chí nêu lên phương pháp giảng dạy:  phải giúp học sinh biết dùng trí tuệ và thể lực của mình vào lao động nghề nghiệp cần cho địa phương và cho đất nước, đồng thời phải làm cho học sinh ham muốn học hỏi, mở tâm hồn và trí học sinh để đón tri thức mới, tiếp thu cái hay, cái đẹp của khoa học kỹ thuật và văn học nghệ thuật; Tạo cho học sinh niềm vui sướng được hiểu biết, gợi lên ở học sinh sự say mê đọc sách, tìm tòi khám phá vốn văn hóa của dân tộc và của loài người. Người thầy phải rèn cho học sinh phương pháp học, giúp học sinh biết phát huy trí thông minh và óc sáng tạo của mình để không ngừng tiến bộ.

          Về đội ngũ giáo viên: Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng nêu rõ: “Phải có giáo viên giỏi, thì mới có chất lượng giáo dục cao. Tạo sự chuyển biến trong đội ngũ giáo viên hiện nay và đào tạo đội ngũ giáo viên mới bảo đảm thực hiện mục tiêu, nội dung, phương pháp giáo dục như trên là một vấn đề mấu chốt của sự nghiệp giáo dục, mà chúng ta phải vượt mọi khó khăn, giải quyết cho bằng được”.

          Nhân dân ta có truyền thống tôn trọng và đề cao nghề dạy học. Các thầy giáo, cô giáo ở tất cả các trường hãy xứng đáng với vị trí cao quý của nghề mình. Phải nâng cao chất lượng và sắp xếp các trường sư phạm hợp với yêu cầu của từng vùng, cần có chính sách tuyển học sinh giỏi, có phẩm chất tốt vào các trường sư phạm; tiêu chuẩn hóa giáo viên; quan tâm đặc biệt phát triển giáo viên mẫu giáo và cô nuôi dạy trẻ.

          Các cấp ủy Đảng và chính quyền tỉnh, thành, huyện, quận, xã, phường, các xí nghiệp và hợp tác xã, các đoàn thể quần chúng, cả xã hội ta và toàn dân ta, cần nhận rõ công lao và cống hiến của các thầy giáo, cô giáo, hết sức coi trọng nâng cao vị trí của xã hội, tạo điều kiện giảng dạy, cải thiện đời sống vật chất và văn hóa của thầy giáo cô giáo; Ngành giáo dục và nhà trường, phải xem việc cải thiện đời sống giáo viên, nhất là cải thiện điều kiện ăn ở của giáo viên, là yêu cầu quan trọng bậc nhất để đảm bảo dạy tốt, là một vấn đề thời sự nóng hổi có liên quan trực tiếp đến việc giải quyết mọi vấn đề của sự nghiệp giáo dục; Nhân dân ta đòi hỏi người giáo viên thấm nhuần và thực hiện với chất lượng và hiệu quả cao mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục đào tạo ra những người lao động sản xuất có tay nghề tốt, những người có hoài bão vươn lên không ngừng trở thành người giỏi trong nghề nghiệp để xây dựng thành công chủ nghĩa xã hội và bảo vệ vững chắc Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.

          Về hệ thống giáo dục: Đồng chí Phạm Văn Đồng nêu: Nền giáo dục quốc dân bao gồm giáo dục mầm non, giáo dục phổ thông, giáo dục nghề nghiệp, trung học chuyên nghiệp, đại học và sau đại học. Các ngành học này được bố trí thành một hệ thống kết hợp chặt chẽ các ngành học, cấp học, trong từng địa phương và trong cả nước, hỗ trợ nhau cùng thực hiện mục tiêu đào tạo, đáp ứng nhu cầu phổ cập giáo dục, phổ cập nghề nghiệp, đào tạo đội ngũ người lao động, công nhân, cán bộ trung cấp và cán bộ có trình độ cao hơn thuộc các ngành, nghề cần thiết cho việc phát triển kinh tế, xã hội. Hệ thống giáo dục này phải từng bước bảo đảm giáo dục thường xuyên, đáp ứng nhu cầu không ngừng học tập của nhân dân ta, nâng cao hiểu biết văn hóa và trình độ nghề nghiệp của đội ngũ người lao động và đội ngũ cán bộ.

          Hệ thống giáo dục phải gắn với mục tiêu kinh tế, xã hội của cả nước và từng địa phương, đào tạo những người lao động sản xuất, từ công nhân đến chuyên gia kỹ thuật, nhà khoa học và người nghệ sĩ, cần thiết cho công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước ở chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ đồng thời chuẩn bị tốt đội ngũ những người lao động sản xuất cho chặng đường tiếp theo, chặng đường đẩy mạnh trên quy mô lớn công cuộc công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa nước nhà.

          Phải sắp xếp hệ thống giáo dục của cả nước, bao gồm các hệ thống nhỏ trên địa bàn từng vùng, từng địa phương, nhất là trên địa bàn huyện. Tất cả các trường, các ngành học, các cấp học ở một địa phương, từ nội dung đến phương pháp giáo dục, đều phải nhằm phục vụ mục tiêu kinh tế, xã hội của địa phương đó.

          Trong khi gắn với các địa phương, hệ thống giáo dục phải tạo ra các trường đầu ngành, tập trung cán bộ đầu đàn, thiết bị phương tiện cho các trường lớn ở thủ đô, ở thành phố Hồ Chí Minh, đào tạo cho được một đội ngũ cán bộ nồng cốt có chất lượng cao, để kết hợp giảng dạy với nghiên cứu và ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, cần xây dựng các trung tâm bao gồm các trường đại học, viện nghiên cứu và cơ sở sản xuất. Các trường hợp phổ thông trung học, nhất là những trường phổ thông trung học kỹ thuật có dạy nghề, phải gắn với các trung tâm này.

          Bên cạnh giáo dục chính quy cần phát triển các hình thức giáo dục không chính quy, các hình thức không chính quy hệ giáo dục phổ thông, thường gọi là bổ túc văn hóa, các hình thức không chính quy hệ dạy nghề, các hình thức không chính quy hệ đại học và cao đẳng.

          Do những chổ yếu kém về kinh tế và những hiện tượng tiêu cực về xã hội, do những thiếu sót trong bản thân ngành giáo dục nói chung, hiện nay nền giáo dục của chúng ta đang gặp những khó khăn to lớn và bị hạn chế về nhiều mặt trường, lớp quá thiếu, dụng cụ học tập và thí nghiệm quá ít, sách giáo khoa và giấy bút thiếu thốn. Số lượng và nhất là chất lượng của giáo viên và cán bộ quản lý giáo dục chưa đáp ứng yêu cầu, trình độ, nhiệt tình và kết quả học tập của học sinh có nơi, có phần giảm sút, việc sử dụng học sinh ra trường chưa tốt, có những hiện tượng tiêu cực diễn ra trong các cơ quan quản lý giáo dục và các nhà trường, sự quan tâm của các cơ quan có trách nhiệm của Đảng và nhà nước và của cả xã hội đối với giáo dục chưa thật đúng mức. Để khắc phụ những khó khăn này chúng ta có những thuận lợi to lớn: Lịch sử của đất nước ta, tài năng và nền văn hóa của nhân dân ta, thắng lợi của các cuộc kháng chiến, thành tựu của cách mạng xã hội chủ nghĩa, uy tín quốc tế của nước ta, lòng tận tụy và tài năng của đội ngũ giáo viên, trí thông minh của các em học sinh. Mọi người chúng ta hãy phát huy thuận lợi và khắc phụ khó khăn, phấn đấu đưa nền giáo dục nước ta không ngừng phát triển nhằm hoàn thành sứ mạng vẻ vang của mình.

          Như vậy, bài nói chuyện của Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng đã đề cập đến mục tiêu giáo dục, nội dung và phương pháp học, chất lượng đội ngũ giáo viên và cả hệ thống giáo dục một cách  rõ ràng và cụ thể. Từ đó, xác lập rất rõ vai trò trung tâm của người dạy trong quá trình dạy học dù trong bất kỳ hoàn cảnh và thời đại nào "Thầy giỏi vẫn là nhân tố quyết định nhất đối với hiệu quả giáo dục trong nhà trường ".        

-------------------

Chú thích:

1. Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Phông GS.TS Sử học - Xã hội học Phạm Huy Thông, hồ sơ 1255.

Nguyễn Thị Như Quỳnh (Trung tâm Lưu trữ quốc gia III)