Trong tâm thức của người Việt Nam, Côn Đảo từ lâu đã là một địa danh huyền thoại bởi vùng đất này là chứng tích về một giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc Việt Nam. Nơi đây vừa tiêu biểu cho “chốn địa ngục trần gian” với chế độ lao tù tàn bạo của chủ nghĩa thực dân, vừa là biểu tượng bất diệt cho ý chí kiên cường bất khuất của biết bao        người con ưu tú của đất Việt trong suốt chiều dài lịch sử.

       Thực hiện kế hoạch tuyên truyền giới thiệu nguồn sử liệu địa phương trước năm 1945 đang bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, thực hiện nhiệm vụ phát huy giá trị tài liệu lưu trữ của Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước và để góp phần tìm hiểu về lịch sử Côn Đảo cũng như nâng cao nhận thức về ý nghĩa, tiềm năng, tầm quan trọng của biển, đảo Việt Nam đối với an ninh, quốc phòng và sự nghiệp phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I phối hợp với Ban Quản lý Di tích Côn Đảo tổ chức triển lãm “Côn Đảo qua tài liệu lưu trữ”.

       Cuộc triển lãm trưng bày bộ sưu tập gồm 100 văn bản được lựa chọn từ các phông tài liệu lưu trữ tiếng Pháp và Hán-Nôm bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Bên cạnh đó là hình ảnh một số nhà yêu nước và chiến sĩ cộng sản, hiện bảo quản tại Ban Quản lý Di tích Côn Đảo.

       Phần I: Lịch sử Côn Đảo

       14 văn bản tài liệu đưa ra trưng bày tại phần này đã phản ánh nhiều nội dung phong phú như triều Nguyễn cho người đến khai khẩn ở Côn Đảo, thực dân Pháp xâm lược và vùng đất này bị nhượng hoàn toàn cho Pháp, việc phân chia hành chính, vấn đề hộ tịch ở Côn Đảo... Những tài liệu này cho thấy chúa Nguyễn đã xác lập, bảo vệ chủ quyền tại Côn Đảo và vị thế ngày càng lớn của Côn Đảo đối với Việt Nam.

       Phần II: Nhà tù Côn Đảo

       Năm 1862, người Pháp xây dựng nhà tù Côn Đảo để giam giữ, lưu đày những tù nhân mà chúng xếp vào hàng trọng tội: làm quốc sự, tù chính trị, tù cộng sản, tù khổ sai... Từ đây, một loạt nghị định về quy chế đã được ban hành nhằm củng cố, hoàn thiện hệ thống cơ cấu tổ chức, nhân sự ở nhà tù Côn Đảo.

       Cũng trong phần này, một số vấn đề về tài chính, xây dựng, tái thiết nhà tù, chế độ đối với tù nhân… cũng được làm rõ thông qua các loại quyết định, nghị định, công văn trao đổi, bản vẽ…

       Năm 1941, Toàn quyền Đông Dương cho thiết lập một khu giam giữ đặc biệt ở nhà tù Côn Đảo để tiếp nhận tù nhân chính trị. Vì vậy, khu trại giam này có những quy định ngặt nghèo hơn. Đây thực sự là đỉnh điểm của những khắc nghiệt trong môi trường tù đầy ở nhà tù Côn Đảo mà những tù nhân bị giam giữ ở đây phải nếm trải.

       Phần III: Một số đời chúa đảo và giám đốc nhà tù Côn Đảo

       Ngày 14/5/1876, người Pháp chính thức cho lập chức Tư lệnh đặc biệt (Commandant particulier), chịu trách nhiệm chỉ huy và quản lý Côn Đảo dưới quyền chỉ đạo tối cao của Thống đốc Nam Kỳ. Đến năm 1882, Tổng thống Pháp ký ban hành Sắc lệnh ngày 16-5 bãi bỏ chức Tư lệnh đặc biệt tại Côn Đảo và cũng từ đây, Côn Đảo trở thành một tiểu khu (hạt) (arrondissent) trực thuộc Nam Kỳ, chịu sự quản lý của Quan cai trị tiểu khu hay Chánh Tham biện (Administrateur des affaires indigènes). Dân gian thường gọi người giữ chức danh này là Chúa đảo. Thông qua Quyết định số 13 ngày 29-11-1884, Thống đốc Nam Kỳ quy định trường hợp Quan cai trị tiểu khu Côn Đảo vắng mặt, Giám đốc nhà tù Côn Đảo được tạm quyền giữ chức vụ này. Tuy nhiên, trên thực tế có những Quan cai trị tiểu khu Côn Đảo đã đồng thời kiêm nhiệm cả chức Giám đốc nhà tù Côn Đảo.

       Để điều hành hệ thống Nhà tù Côn Đảo, thực dân Pháp đã tuyển chọn những tên cai ngục khét tiếng tàn bạo mang chức danh Giám đốc nhà tù (Directeur du Pénitencier de Poulo-Condor).

       Phần IV: Những nhà yêu nước và chiến sĩ cộng sản từng bị giam tại nhà tù Côn Đảo

       Kể từ khi nhà tù Côn Đảo được thiết lập cho đến suốt quá trình tồn tại và hoạt động, thực dân Pháp đã giam giữ tại đây hàng vạn người. Đó có thể là những nông dân và sĩ phu yêu nước trong các phong trào Cần Vương, Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, chống thuế ở Trung Kỳ, nổi dậy ở Nam Kỳ… Đó cũng có thể là những cán bộ, đảng viên đảng công sản… Tất cả những con người này đều có một điểm chung là lòng yêu nước nồng nàn và ý chí kiên cường, bất khuất.

       Phần lớn bản gốc tài liệu hiện đang được bảo quản tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia I thuộc Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước. Số còn lại thuộc Ban Quản lý Di tích Côn Đảo.

       Đây là những tài liệu có giá trị đặc biệt về mặt sử liệu đối với công chúng, nhất là là đối với các nhà nghiên cứu lịch sử.

       Triển lãm “Côn Đảo qua tài liệu lưu trữ” diễn ra từ ngày 22-11-2013 đến ngày 30-4-2014 tại Nhà Tả Vu và Hữu Vu (Đền thờ Côn Đảo), huyện Côn Đảo, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu./.